Epochen Wallisärtitsch
1125-1156 Händlär
Im 12. Jahrhundärt isch där Simplonpass fär du Handil zwischu de Städt va Norditaliu und de grossu Märt va Frankriich wichtig gsi. Darum hent die Grafu va Savoyu und die Bischef va Sittu d’Straas durch ds Wallis üsgibuwt, fär där Värcheer ubär du Simplonpass z’ärlieächtru. Gwantstoff, Pelza, Lädär, Gwürz, Waffä und Rüschtigä het mu durchs Wallis gkarrnut. Inära Suschtu hent d’Säumär und ds Gizüdil chännu hirmu.
In Geschtillu häts oi ä so än Suschtu ka und die Püru va hiä hent mim Säumu und dum Märtu mit du främdu Säumär ä biz äppis chännu därzüäveärdieänu. Richi sindsch nit cho, abär äs isch nä in där Zit sichär bessär gangu als mängum andru. Und so het Gestillu grad wägum Värcheer ubär du Simpon allmääli im Wallis ä gwissi politischi Biditig vercho.
1157-1375 Libeiguni
Appa 225 Jahr sind di Püru va Geschtillu abhängig gsi va du Friheeru von Turn. Als Libeiguni hensch fär d’Friheeru gratis miässu schaffu, hent di Pacht und Zinsa miässu zalu, hent nur mit där Ärloibnis vam Friheer terfu heiratu, hent där Hof nit terfu verla und d’Friheeru hent ubär schi derfu grichtu. D’Libeiguschaft het mu vam Vattär uf u Su värerbt. Frichoifu isch zwar mägli gsi, das het aber ä so vil koschtut, dass di Püru schich das chüm hent chännu leischtu.
Wenigschtäns ei Vorteil hent die Püru va Geschtillu ka, d‘Friheeru von Turn hent schi vor andru främdu Heeru gschützt.
1376-1790 Unnärtanu
D’füüf obru Zendu hent 1375 di Geschtjiärburg bsetzt. D’Friheeru von Turn hensch zum Tifil gjagt und Geschtillu wird zämu mit dum Leetschutal, Stäg, Hotää und Eischoll bis 1790 Unnärtanugibiät vam Zendu Raro. Als Unnärtanugibiät chännunt d’Lit va Geschtillu nit an är Landesverwaltig teilnä, chännunt kei Landesämter bsetzu und chännunt oi nit vam Landnutzu profitiäru.
Vam Nutzu kei Profit, abär zahlu miässuntsch dä scho, zum Bispil än Drittil anu Chriägs-Choschtä.
1791-1814 Republikär
1790 het schich Geschtillu ändli va du Obru füf Zendu chaännu frichoifu und 1798 sint d’Franzosu im Wallis üfgizogu. Mit du Franzosu im Wallis hent di kurioosuschtu 15 Jahr va Geschtillu agfangu. Bis zär Kapitulation vam Napoleon 1813 sind di Geschtjiär und Geschtjärinnä nämli Republikär va der Helvetischu Republik (1798-1802), Republikär va när «friiu» Republik Wallis (1802-1810) und sogar waschächti Franzosu gsi (1810 – 1813). Und nachdäm d’Franzosu 1813 där Chriäg verloru hent, sindsch oi nu drii Jahr unnär där Verwaltig va Östrich und du andru Sigärmächt gsi (1813-1815).
1815-2025 Eidginossä
Am 4. Öügschtu 1815 wird z’Wallis als zwänzigschtä Kanton in d’Eidginossuschaft üfgnu und där Kanton Wallis het mu, dasch wenigär mitänand häntschund, in 13 glichbirächtigti Zendä (hitu Bizirka) igiteilt. Ab dä kehrunt die Geschtjiär und Geschtjiärinnä als Gmei zum Zendu Raro (sit 1987 Bizirk Weschtlich Raro) und sind Eidginossä (hitu Schwizär).